Checklists of lichen-forming, lichenicolous and allied fungi of Iran

Checklists serve as foundational tools in lichenological research, providing a comprehensive inventory of species occurrence within a defined geographic or ecological region. These records are not merely taxonomic compilations but are critical frameworks for biodiversity assessment, conservation planning, ecological monitoring, and biogeographical analysis. In regions where lichens are underexplored or subject to rapid environmental change, checklists play an especially vital role in establishing baseline data and identifying research priorities.

The value of checklists extends beyond cataloging species. They facilitate the detection of endemism, rare or threatened taxa, and newly recorded or undescribed species, thereby supporting red-list assessments and conservation strategies. Checklists also help in tracking distributional shifts over time, which can be linked to factors such as climate change, habitat degradation, pollution, or land-use change. In this way, lichen checklists contribute to a broader understanding of ecosystem health and resilience.

From a taxonomic and systematic perspective, checklists aid in standardizing nomenclature and clarifying synonymies and misapplied names, often drawing upon herbarium records and revisions of type specimens. Furthermore, they serve as a critical interface between classical morphology-based identification and molecular-based taxonomy, enabling integrative approaches to lichen classification.

In applied contexts, particularly in environmental monitoring and heritage conservation, lichen checklists provide essential references for bioindication studies. The presence or absence of specific lichen taxa can reflect air quality, substrate integrity, or microclimatic conditions. For heritage scientists, knowing which lichen species colonize historical stone and architectural surfaces is crucial for assessing biodeterioration processes and formulating conservation responses.

Types of Checklists in Lichenology

Checklists in lichenology can vary in scope and purpose, and understanding their types enhances their applicability across scientific and conservation contexts:

1. Floristic Checklists:
   These list all known lichen species in a particular geographical area (e.g., a country, region, national park). They are essential for biodiversity surveys and biogeographical comparisons.
   
   

2. Ecological or Habitat-Based Checklists:
   These focus on lichens found within specific ecosystems or habitat types (e.g., epiphytic lichens in old-growth forests, saxicolous lichens on calcareous rocks). They are often used in ecological studies and conservation assessments.
   
   

3. Substrate-Specific Checklists:
   Compiled based on the substrate lichens grow on (e.g., bark, soil, stone, metal), these are particularly useful for understanding niche specialization and in studies of urban environments and heritage conservation.
   
   

4. Temporal or Historical Checklists:
   These record species occurrences across different time periods, helping to track changes in lichen flora due to environmental or anthropogenic pressures.
   
   

5. Red List-Based Checklists:
   These include species of conservation concern, often aligned with IUCN criteria, and are vital for threat assessments and biodiversity policy-making.
   
   

6. Functional or Trait-Based Checklists:
   Emerging in more recent years, these associate species with ecological traits such as photobiont type, growth form, reproductive strategy, or pollution sensitivity, supporting functional biodiversity and ecosystem service evaluations.
   
   

7. Molecular and Genomic Checklists:
   Integrating DNA-based data, these are used to compile barcoded or sequenced species records, aiding in cryptic species recognition and molecular ecology studies.
   
   

Floristic Checklists

Floristic checklists are one of the most fundamental and widely used tools in lichenology. These checklists provide a comprehensive record of all lichen species known to occur within a specific geographic area, such as a country, province, island, mountain range, or protected area. Their primary goal is to document lichen biodiversity and distribution across landscapes, which is essential for understanding regional species richness, endemism, biogeographical patterns, and conservation needs.

The value of floristic checklists lies in their ability to establish baseline biodiversity data, which serves as a reference for future ecological, taxonomic, and conservation work. These lists are particularly important in underexplored or rapidly changing environments, where new species discoveries, range extensions, and changes in community composition are likely. For example, floristic checklists in arid regions, tropical forests, or high-altitude ecosystems often lead to the identification of undescribed species or significant biogeographical disjunctions.

In the context of global change, floristic checklists help track the appearance or disappearance of species over time, offering insights into climate-driven range shifts, habitat loss, pollution impacts, or invasive species encroachment. The repeated compilation of floristic checklists over decades can reveal long-term trends in lichen diversity and abundance, aiding ecological modeling and conservation planning.

Floristic checklists also play a vital role in the development of national and regional red lists of threatened lichens, as they provide the necessary occurrence and distribution data required for IUCN-style assessments. Furthermore, they support the designation of Important Plant Areas (IPAs), Key Biodiversity Areas (KBAs), or other conservation priority sites where rare or specialized lichen taxa are concentrated.

From a taxonomic standpoint, floristic checklists encourage re-examination of herbarium records and often necessitate field-based confirmation of historic records. They also support molecular studies by providing locality-based sampling frameworks and contextualizing phylogenetic findings within broader biodiversity patterns.

In addition to their scientific value, floristic checklists are crucial for public engagement, citizen science, and environmental education. When presented in accessible formats—whether through publications, online databases, or field guides—they foster awareness of lichen diversity and promote community involvement in biodiversity recording and monitoring.

To maximize their utility, high-quality floristic checklists typically include:

• Accepted names and synonyms to reflect current taxonomy.

• Geographic coordinates or detailed locality information.

• Habitat or substrate preferences.

• Collection references or voucher specimens.

• Notes on abundance, ecology, and distribution.

• Updates on recently discovered or removed species.

Modern floristic checklists are increasingly integrated into digital platforms such as the Global Biodiversity Information Facility (GBIF), the Consortium of North American Lichen Herbaria (CNALH), and national biodiversity portals, where they contribute to open-access biodiversity data and facilitate large-scale comparative research.

Conclusion

In summary, lichen checklists are indispensable to both basic and applied sciences. They underpin ecological, taxonomic, and conservation research, foster data comparability across studies, and strengthen the scientific basis for sustainable management of lichen diversity across natural and cultural landscapes. The diversity of checklist types enables their use in a wide range of interdisciplinary studies—from classical floristics and taxonomy to bioindication, genomics, and heritage conservation.

چک‌لیست‌ها ابزارهای بنیادین در پژوهش‌های گلسنگ‌شناسی محسوب می‌شوند و فهرستی جامع از حضور گونه‌ها را در یک ناحیهٔ جغرافیایی یا زیست بوم مشخص ارائه می‌کنند. این مجموعه‌ها صرفاً گردآوری‌های رده‌بندی نیستند، بلکه چارچوب‌هایی اساسی برای ارزیابی تنوع زیستی، برنامه‌ریزی حفاظتی، پایش بوم‌شناختی و تحلیل‌های زیست‌جغرافیایی به‌شمار می‌آیند. در مناطقی که گلسنگ‌ها کمتر مطالعه شده‌اند یا در معرض تغییرات سریع محیطی قرار دارند، چک‌لیست‌ها نقشی بسیار مهم در ایجاد داده‌های پایه و تعیین اولویت‌های پژوهشی ایفا می‌کنند.

ارزش چک‌لیست‌ها بسیار فراتر از فهرست‌برداری گونه‌هاست. آن‌ها امکان تشخیص بوم‌زادبودن، شناسایی گونه‌های نادر یا در معرض تهدید، و گزارش گونه‌های جدید یا ناشناخته را فراهم کرده و از این طریق از ارزیابی‌های فهرست سرخ و راهبردهای حفاظتی پشتیبانی می‌کنند. چک‌لیست‌ها همچنین تغییرات تدریجی پراکنش گونه‌ها را طی زمان آشکار می‌سازند؛ تغییراتی که اغلب با عواملی همچون تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی یا تغییر کاربری زمین مرتبط‌اند. به این ترتیب، چک‌لیست‌های گلسنگی به درک عمیق‌تر سلامت و تاب‌آوری اکوسیستم‌ها کمک می‌کنند.

از منظر رده‌بندی و سیستماتیک، چک‌لیست‌ها در استانداردسازی نام‌ها، روشن‌سازی هم‌نامی‌ها و اصلاح نام‌های نادرست نقش دارند و اغلب بر اساس داده‌های هرباریومی و بازنگری نمونه‌های تیپ تدوین می‌شوند. افزون بر این، چک‌لیست‌ها حلقهٔ ارتباطی مهمی میان تشخیص‌های مبتنی بر ریخت‌شناسی و رده‌بندی‌های مبتنی بر داده‌های مولکولی ایجاد کرده و امکان رویکردهای تلفیقی در نظام رده‌بندی گلسنگ‌ها را فراهم می‌کنند.

در زمینه‌های کاربردی، به‌ویژه پایش‌های محیطی و حفاظت میراث فرهنگی، چک‌لیست‌های گلسنگی منابع مرجع ارزشمندی برای مطالعات شاخص‌های زیستی هستند. حضور یا عدم حضور برخی گلسنگ‌ها می‌تواند بازتابی از کیفیت هوا، وضعیت بستر، یا شرایط ریزاقلیمی باشد. برای متخصصان میراث، آگاهی از گلسنگ‌های استقرار یافته بر سطوح سنگی تاریخی برای ارزیابی روندهای زیست‌تخریب و تدوین اقدامات حفاظتی ضروری است.

انواع چک‌لیست‌ها در گلسنگ‌شناسی

چک‌لیست‌ها بسته به هدف و گسترهٔ خود انواع مختلفی دارند که کاربرد آن‌ها را در زمینه‌های علمی و حفاظتی افزایش می‌دهد:

۱. چک‌لیست‌های فلوریستیک

فهرست تمام گونه‌های گلسنگ یک ناحیهٔ جغرافیایی (کشور، استان، پارک ملی و …).
کاربرد: پایش تنوع زیستی و مقایسه‌های زیست‌جغرافیایی.

۲. چک‌لیست‌های بوم‌شناختی یا مبتنی بر زیستگاه

تمرکز بر گلسنگ‌های یک زیست‌بوم مشخص (مانند گلسنگ‌های چوب‌زی در جنگل‌های کهنسال یا سنگ‌زی‌های بسترهای آهکی).
کاربرد: مطالعات بوم‌شناسی و ارزیابی حفاظتی.

۳. چک‌لیست‌های مبتنی بر بستر

بر اساس نوع بستر رشد گلسنگ‌ها (پوست درخت، خاک، سنگ، فلز و …).
کاربرد مهم در پژوهش‌های شهری و حفاظت میراث فرهنگی.

۴. چک‌لیست‌های زمانی یا تاریخی

ثبت گونه‌ها در دوره‌های زمانی مختلف.
کاربرد: ردیابی تغییرات گلسنگ‌ها ناشی از فشارهای محیطی یا انسانی.

۵. چک‌لیست‌های مبتنی بر فهرست سرخ

شامل گونه‌های در معرض تهدید بر اساس معیارهای جهانی.
کاربرد: سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی حفاظتی.

۶. چک‌لیست‌های کارکردی یا مبتنی بر ویژگی‌های زیستی

بر پایهٔ ویژگی‌هایی همچون نوع همزیست فتوسنتزی، شکل رشدی، راهبرد تولیدمثل یا حساسیت به آلودگی.
کاربرد: مطالعات عملکردی و ارزیابی خدمات اکوسیستمی.

۷. چک‌لیست‌های مولکولی و ژنومی

بر اساس داده‌های DNA و توالی‌یابی، به‌ویژه برای شناسایی گونه‌های پنهان.
کاربرد: مطالعات مولکولی و بوم‌شناسی ژنتیکی.

چک‌لیست‌های فلوریستیک

این چک‌لیست‌ها ابزارهایی بنیادی و پرکاربرد در گلسنگ‌شناسی هستند و فهرستی جامع از همهٔ گونه‌های موجود در یک منطقهٔ مشخص ارائه می‌کنند. هدف اصلی آن‌ها مستندسازی تنوع و پراکنش گلسنگ‌ها در چشم‌اندازهای مختلف است، که برای درک غنای گونه‌ای، بوم‌زادبودن، الگوهای زیست‌جغرافیایی و نیازهای حفاظتی ضروری است.

ارزش چک‌لیست‌های فلوریستیک در ایجاد داده‌های پایه‌ای تنوع زیستی نهفته است؛ داده‌هایی که مبنای پژوهش‌های بوم‌شناختی، رده‌بندی و برنامه‌ریزی‌های حفاظتی هستند. این چک‌لیست‌ها به‌ویژه در مناطق کمتر مطالعه‌شده یا در حال تغییر سریع اهمیت دارند، زیرا غالباً به شناسایی گونه‌های جدید، گسترش حوزهٔ پراکنش یا آشکارسازی گسست‌های زیست‌جغرافیایی منجر می‌شوند.

در زمینهٔ تغییرات جهانی، چک‌لیست‌های فلوریستیک امکان بررسی ظهور یا ناپدیدشدن گونه‌ها را فراهم ساخته و درک اثرات تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها یا آلودگی را ممکن می‌سازند. گردآوری این نوع چک‌لیست طی دهه‌ها می‌تواند روندهای درازمدت تنوع و فراوانی گلسنگ‌ها را مشخص کند.

این چک‌لیست‌ها همچنین در تدوین فهرست‌های سرخ ملی و منطقه‌ای، تعیین مناطق مهم گیاهی و نواحی کلیدی تنوع زیستی نقش بنیادی دارند.

از منظر رده‌بندی، چک‌لیست‌های فلوریستیک موجب بازبینی رکوردهای هرباریومی شده و امکان بررسی دوبارهٔ گونه‌های قدیمی را فراهم می‌کنند؛ همچنین برای مطالعات مولکولی، چارچوب نمونه‌برداری مکانی فراهم می‌سازند.

فراتر از جنبهٔ علمی، این چک‌لیست‌ها در آموزش، مشارکت مردمی و علم شهروندی نقشی مهم دارند و هنگامی که در قالب‌های قابل دسترس منتشر شوند (کتاب، پایگاه داده، راهنمای میدانی) آگاهی عمومی دربارهٔ گلسنگ‌ها را افزایش می‌دهند.

چک‌لیست‌های باکیفیت معمولاً شامل موارد زیرند:

• نام‌های پذیرفته‌شده و مترادف‌ها

• مختصات یا جزئیات دقیق محل

• نوع زیستگاه یا بستر

• ارجاع نمونه‌ها یا شمارهٔ هرباریومی

• نکات مربوط به پراکنش، بوم‌شناسی و فراوانی

• فهرست گونه‌های تازه گزارش‌شده یا حذف‌شده

امروزه این چک‌لیست‌ها در سامانه‌های دیجیتال جهانی همچون GBIF و پایگاه‌های منطقه‌ای هرباریومی ادغام شده‌اند که به دسترسی آزاد به داده‌ها و مقایسه‌های بزرگ‌مقیاس کمک می‌کند.

جمع‌بندی

به‌طور خلاصه، چک‌لیست‌های گلسنگی برای علوم پایه و کاربردی ضروری هستند. این فهرست‌ها پایه و زیربنای پژوهش‌های بوم‌شناختی، رده‌بندی و حفاظتی را تشکیل می‌دهند، امکان مقایسهٔ داده‌ها را فراهم می‌کنند و چارچوب علمی لازم را برای مدیریت پایدار تنوع گلسنگ‌ها در چشم‌اندازهای طبیعی و فرهنگی فراهم می‌آورند. تنوع انواع چک‌لیست‌ها نیز باعث شده است که این ابزار در حوزه‌های میان‌رشته‌ای — از فلوریستیک و رده‌بندی گرفته تا شاخص‌های زیستی، ژنومیک و حفاظت میراث — کاربرد گسترده‌ای پیدا کند.