Lichens in Environmental Protection Areas of Iran

Lichens represent an essential yet underexplored component of biodiversity within Iran’s protected areas, including national parks, biosphere reserves, and natural monuments. Their presence spans an extensive range of ecological zones—from the humid Hyrcanian forests and the subalpine ecosystems of the Zagros and Alborz Mountains to the hyper-arid landscapes of the Dasht-e Kavir and Lut deserts. Functionally, lichens are critical contributors to ecosystem stability and resilience. In arid and semi-arid regions, crustose lichens constitute fundamental elements of biological soil crusts (biocrusts), where they play a pivotal role in reducing wind and water erosion, enhancing soil structure, and facilitating nitrogen and carbon fixation. Through these processes, they support primary productivity in nutrient-poor environments.

Moreover, lichens act as highly sensitive bioindicators of atmospheric pollution and ecological disturbance due to their poikilohydric physiology and reliance on atmospheric sources for nutrients. Their distributional patterns and physiological responses provide crucial insights into the impacts of climate change, land-use practices, and anthropogenic pollution—parameters that are especially relevant to conservation monitoring frameworks.

Iran’s protected areas, many of which encompass diverse geomorphological and climatic conditions, offer invaluable refugia for both widespread and endemic lichen taxa. These habitats are particularly significant for saxicolous lichens colonizing historic stone formations, ancient tree trunks, and exposed cliff faces, where microclimatic variation promotes niche differentiation. Despite their ecological importance, the lichen biota of many Iranian protected areas remains insufficiently documented, and numerous undescribed or cryptic taxa are likely present. Consequently, these regions should be considered high-priority targets for lichenological exploration, molecular taxonomy, and conservation biology.

Integrating lichen-based assessments into environmental impact studies, protected area management strategies, and long-term ecological research will strengthen Iran’s capacity to safeguard its unique and often fragile ecosystems. Furthermore, the roles that lichens play in primary succession, nutrient cycling, and habitat complexity highlight their fundamental importance in maintaining ecological integrity across Iran’s diverse biogeographic regions.

گلسنگ‌ها بخش مهم اما کمتر مطالعه‌شده‌ای از تنوع زیستی در مناطق حفاظت‌شده‌ی ایران ـ شامل پارک‌های ملی، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و آثار طبیعی ـ را تشکیل می‌دهند. حضور آن‌ها گستره‌ی وسیعی از نواحی بوم‌شناختی را در بر می‌گیرد؛ از جنگل‌های مرطوب هیرکانی و زیست‌بوم‌های کوهستانیِ ارتفاعات زاگرس و البرز گرفته تا پهنه‌های فراخشک دشت کویر و بیابان لوت. از نظر کارکردی، گلسنگ‌ها از عناصر کلیدی پایداری و تاب‌آوری اکوسیستم‌ها محسوب می‌شوند. در نواحی خشک و نیمه‌خشک، گلسنگ‌های پوسته‌ای بخش اصلی پوسته‌های زیستی خاک را تشکیل می‌دهند و نقش بسیار مهمی در کاهش فرسایش بادی و آبی، بهبود ساختار خاک، و تسهیل تثبیت نیتروژن و کربن ایفا می‌کنند؛ فرآیندهایی که در نهایت موجب افزایش تولید زیستی در محیط‌های فقیر از مواد غذایی می‌شود.

از سوی دیگر، گلسنگ‌ها به دلیل ویژگی زیستی «آب‌پذیری متغیر» و وابستگی کامل آن‌ها به هوا برای دریافت مواد غذایی، شاخص‌های بسیار حساس آلودگی هوا و اختلالات محیطی هستند. الگوهای پراکنش و واکنش‌های زیستی آن‌ها، اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی تأثیرات تغییرات اقلیمی، شیوه‌های بهره‌برداری از سرزمین و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی ارائه می‌کند؛ اطلاعاتی که در نظام‌های پایش و برنامه‌های حفاظتی اهمیت ویژه دارند.

مناطق حفاظت‌شده‌ی ایران ـ که بسیاری از آن‌ها دارای تنوع چشمگیر در شرایط زمین‌ریخت‌شناسی و اقلیمی هستند ـ پناهگاه‌هایی ارزشمند برای گونه‌های گسترده و بوم‌زاد گلسنگ به‌شمار می‌آیند. این زیستگاه‌ها به‌ویژه برای گلسنگ‌های سنگ‌زی که بر سازه‌های سنگی تاریخی، تنه‌های کهنسال درختان و دیواره‌های صخره‌ای رشد می‌کنند اهمیت ویژه دارند؛ زیرا تنوع ریزاقلیمی در این سازندها باعث ایجاد بوم‌جایگاه‌های متفاوت و امکان همزیستی گونه‌های مختلف می‌شود. با وجود اهمیت بوم‌شناختی گلسنگ‌ها، تنوع گلسنگی بسیاری از مناطق حفاظت‌شده‌ی ایران همچنان به‌طور ناکافی مستند شده است و احتمال وجود گونه‌های ناشناخته یا پنهان بسیار زیاد است. از این رو، این نواحی باید از اولویت‌های اصلی برای پژوهش‌های گلسنگ‌شناسی، مطالعات رده‌بندی ژنتیکی و برنامه‌های حفاظت زیستی باشند.

گنجاندن ارزیابی‌های مبتنی بر گلسنگ‌ها در مطالعات ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، برنامه‌های مدیریتی مناطق حفاظت‌شده و پژوهش‌های بلندمدت بوم‌شناختی، توانایی ایران را برای حفاظت از اکوسیستم‌های منحصربه‌فرد و شکننده‌ی خود افزایش می‌دهد. افزون بر این، نقش گلسنگ‌ها در آغاز توالی زیستی، چرخه‌های مواد غذایی و ایجاد پیچیدگی زیستگاهی نشان می‌دهد که آن‌ها تا چه اندازه در حفظ یکپارچگی اکولوژیک مناطق گوناگون کشور اهمیت دارند.